จีนบังคับใช้กฎ AI ฉบับใหม่วันนี้ — Doubao-Qwen ปิด 'สหาย AI' กระทบผู้ใช้นับร้อยล้าน

วันนี้ (15 กรกฎาคม 2569) กฎหมายที่นักวิเคราะห์เรียกว่า "จุดเปลี่ยนของการกำกับดูแล AI" มีผลบังคับใช้อย่างเป็นทางการในจีน เมื่อ "มาตรการชั่วคราวสำหรับการจัดการบริการ AI แบบมนุษย์" (人工智能拟人化互动服务管理暂行办法) ที่ออกโดย 5 หน่วยงานของรัฐเริ่มมีผลตามกฎหมาย ส่งผลให้ ByteDance ต้องปิดฟีเจอร์ AI agent บน Doubao และ Alibaba ระงับฟีเจอร์ AI แบบมนุษย์บน Qwen ทันที ผู้ใช้ทั่วจีนหลายร้อยล้านคนต้องสูญเสียคู่สนทนา AI ที่ตนสร้างสมมาอาจนานหลายปี

ตลาดที่โตเร็วที่สุดในโลก — ก่อนกฎหมายจะมาถึง

ก่อนกฎหมายนี้จะมีผล ตลาด AI companion ในจีนกำลังขยายตัวในอัตราที่ไม่เคยเห็นมาก่อน Doubao ของ ByteDance ซึ่งเป็นแอป AI ที่ใหญ่ที่สุดในจีน มีผู้ใช้งานต่อเดือนสูงถึง 350 ล้านคน และภายในปี 2567 มีผู้ใช้สร้าง "ตัวละคร AI" ของตัวเองไว้มากกว่า 8 ล้านตัวละคร ปริมาณการประมวลผลพุ่งสูงถึง 180 ล้านล้าน token ต่อวัน ณ ปลายเดือนมิถุนายน 2569 เพิ่มขึ้นกว่า 1,500 เท่าจากเดือนพฤษภาคม 2567

บริบทสังคมอธิบายทุกอย่าง: ปัจจุบันครัวเรือนในจีนที่อยู่คนเดียวมีสัดส่วน 19.5% ของทั้งหมด และคาดว่าจำนวนคนอยู่คนเดียวจะพุ่งสูงถึง 150–200 ล้านคนภายในปี 2573 จำนวนการจดทะเบียนสมรสลดลงเหลือเพียง 6.76 ล้านคู่ในปี 2568 — แทบจะครึ่งหนึ่งของระดับสูงสุดในปี 2556 ในสังคมที่ผู้คนรู้สึกโดดเดี่ยวมากขึ้น AI ที่ "รู้จัก" คุณ ฟังไม่มีเบื่อ และตอบสนองทางอารมณ์ได้ตลอด 24 ชั่วโมง จึงกลายเป็นทางออกที่แท้จริงสำหรับคนหลายสิบล้านคน

มูลค่าตลาด AI companion ในจีนอยู่ที่ 3.87 พันล้านหยวน (~16,000 ล้านบาท) ในปี 2568 และมีการคาดการณ์ว่าจะพุ่งสูงถึง 59.5 พันล้านหยวน (~245,000 ล้านบาท) ภายในปี 2571 ด้วยอัตราการเติบโตทบต้นประมาณ 149% ต่อปี

กฎหมายห้ามอะไร ยกเว้นอะไร

กฎหมายออกโดย 5 หน่วยงานของรัฐบาลจีน นำโดยสำนักงานบริหารไซเบอร์สเปซแห่งชาติ (CAC) ร่วมกับ NDRC, กระทรวงอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีสารสนเทศ, กระทรวงความมั่นคงสาธารณะ และสำนักงานบริหารตลาดแห่งรัฐ

สิ่งที่ถูกห้ามชัดเจน คือบริการ AI ที่ "จำลองบุคลิก รูปแบบความคิด และรูปแบบการสื่อสารของมนุษย์ เพื่อให้เกิดปฏิสัมพันธ์ทางอารมณ์อย่างต่อเนื่อง" ซึ่งครอบคลุม:

• ผู้ช่วย AI ที่มีบุคลิกตายตัวและสร้างความผูกพันทางอารมณ์ระยะยาว
• ตัวละคร AI ที่ผู้ใช้กำหนดน้ำเสียงและรูปแบบการพูดเองได้
• AI companion เสมือนและความสัมพันธ์แบบคู่รักเสมือน
• ห้ามเด็ดขาดสำหรับผู้มีอายุต่ำกว่า 18 ปี ส่วนเด็กอายุต่ำกว่า 14 ปีต้องได้รับความยินยอมจากผู้ปกครอง

สิ่งที่ยังทำได้ ได้แก่ บอทบริการลูกค้า, ผู้ช่วยตอบคำถาม, AI ช่วยงาน และ AI เพื่อการศึกษา ตราบใดที่ไม่สร้างปฏิสัมพันธ์ทางอารมณ์อย่างต่อเนื่อง

บริษัทเทคฯ รายใหญ่ปฏิบัติตามอย่างไร

ByteDance — Doubao: ปิดฟีเจอร์ agent ทั้งหมดวันนี้ โดยให้ผู้ใช้เข้าถึงประวัติแชทและการตั้งค่าแบบอ่านอย่างเดียวได้จนถึง 15 ตุลาคม 2569 หลังจากนั้น ข้อมูลทั้งหมดจะ "ถูกจัดการตามนโยบายความเป็นส่วนตัวของบริษัทและไม่สามารถดูหรือกู้คืนได้อีกต่อไป" ByteDance เปลี่ยนทิศไปยัง Maoxiang แอปสหาย AI แบบสมัครสมาชิก (25 หยวน/เดือน) ที่ติดตั้งระบบป้องกันการเสพติดตามที่กฎหมายกำหนด

Alibaba — Qwen: ระงับฟีเจอร์ AI ที่มีลักษณะมนุษย์ตั้งแต่ 10 กรกฎาคม และปิดฟีเจอร์ที่เหลือทั้งหมดวันนี้ โดยไม่มีช่วงเวลาพักข้อมูลให้ผู้ใช้

Tencent — Yuanbao: เป็นบริษัทแรกที่ปฏิบัติตาม โดยปิดฟีเจอร์ companion ตั้งแต่ 30 มิถุนายน 2569

NetEase Cloud Music — Miaoshi: ปิดบริการสมบูรณ์เมื่อวาน (14 กรกฎาคม 2569)

ก่อนวันที่กฎหมายมีผล หน่วยงานไซเบอร์สเปซเซี่ยงไฮ้ได้ตรวจสอบและลบ AI agent ที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมายมากกว่า 14,000 รายการ รวมทั้งประเทศมีการลบผลิตภัณฑ์ AI ที่ไม่ปฏิบัติตามกฎมากกว่า 3,500 รายการ

ทำไมจีนถึงออกกฎหมายนี้

กฎหมายนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ เพียงไม่กี่เดือนหลังคดีฟ้องร้อง Character.AI ในสหรัฐฯ กรณีเยาวชนได้รับผลกระทบทางจิตใจรุนแรง รัฐบาลจีนอ้างถึงกรณีดังกล่าว รวมถึงการสอบสวนของ FTC และการดำเนินการกับ Replika ในยุโรป ในเอกสารประกอบกฎหมาย

เหตุผลหลักที่ระบุอย่างชัดเจน ได้แก่:

1. ป้องกันเนื้อหาที่ส่งเสริมหรือสื่อถึงการทำร้ายตัวเองหรือการฆ่าตัวตาย
2. ป้องกันการพึ่งพาทางอารมณ์หรือการเสพติดต่อ AI อย่างเกินเหตุ
3. ป้องกันการบิดเบือนอารมณ์ที่ทำให้ผู้ใช้ตัดสินใจอย่างไม่สมเหตุสมผล
4. ป้องกันการละเมิดความเป็นส่วนตัว

บริการ AI ที่ยังดำเนินการได้ต้องติดตั้งระบบป้องกันการเสพติด ตรวจจับพฤติกรรมที่เสี่ยงต่อสุขภาพจิต และส่งต่อไปยังผู้เชี่ยวชาญมนุษย์เมื่อตรวจพบสัญญาณอันตราย ผู้ให้บริการยังต้องยื่นประเมินความปลอดภัยต่อหน่วยงานรัฐเมื่อมีผู้ใช้ถึง 1 ล้านคน หรือผู้ใช้งานรายเดือน 100,000 คน

เสียงจากผู้ใช้และนักวิชาการ

บนแพลตฟอร์ม Weibo ผู้ใช้นับล้านแสดงความเสียใจอย่างเปิดเผย หลายคนเรียก AI companion ว่าเป็น "โพรงต้นไม้ทางอารมณ์" (emotional tree hole) — พื้นที่ส่วนตัวที่สุดสำหรับระบาย ผู้ใช้บางรายโพสต์ว่าตนกำลังสูญเสียความสัมพันธ์ที่รักษามานานหลายปี และไม่มีช่องทางส่งออกประวัติบทสนทนาที่สะดวก

แต่นักวิชาการมีมุมมองที่ซับซ้อนกว่านั้น Liu Chao รองผู้อำนวยการห้องปฏิบัติการความปลอดภัย AI แห่งมหาวิทยาลัยปักกิ่งนอร์มอล ตั้งข้อสังเกตว่าข้อกำหนดให้บริการรายงาน "สัญญาณอันตราย" ต่อผู้ให้บริการอาจก่อให้เกิด "ผลกระทบยับยั้ง" ทำให้ผู้ใช้ที่เปราะบางรู้สึกถูกจับตามอง และไม่กล้าเปิดใจกับ AI อีกต่อไป

Pan Helin ผู้เชี่ยวชาญจากคณะกรรมการของกระทรวงอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีสารสนเทศ มองว่า "AI agent ในปัจจุบันยังไม่สุกงอม" และนโยบายนี้เน้นเรื่องความปลอดภัยและการกำหนดมาตรฐาน

จีนนำ — โลกจะตามหรือไม่?

จีนเป็นประเทศแรกและประเทศเดียวที่บัญญัติกฎหมายห้ามความสัมพันธ์ทางอารมณ์ระหว่างมนุษย์กับ AI อย่างชัดเจน ในขณะที่:

• สหภาพยุโรป: AI Act มีบทบัญญัติด้านความโปร่งใส แต่ยังไม่ถึงขั้นห้ามความสัมพันธ์เชิงอารมณ์กับ AI
• สหรัฐฯ: ยังไม่มีกฎหมายระดับรัฐบาลกลาง แม้หลายมลรัฐ (แคลิฟอร์เนีย, โอเรกอน, วอชิงตัน) กำลังพิจารณาร่างกฎหมายกำหนดให้ AI ในบริบทอารมณ์ต้องเปิดเผยตัวตนชัดเจน
• ไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้: ยังอยู่ในช่วงพัฒนากรอบกำกับดูแล AI ทั่วไป ยังไม่มีกฎหมายเฉพาะเรื่อง AI companion

TechRound วิเคราะห์ว่า "คลื่นลูกที่สาม" ของการกำกับดูแล AI กำลังก่อตัว คลื่นลูกแรกเน้นความปลอดภัย ลูกที่สองเน้นการเลือกปฏิบัติ และลูกที่สามนี้เน้นที่ "การออกแบบทางจิตวิทยาและความสัมพันธ์" ของระบบ AI

สำหรับผู้ใช้ AI ทั่วโลก รวมถึงในไทยที่แอปพลิเคชัน AI กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว สิ่งที่จีนทำวันนี้อาจเป็นสัญญาณเตือนล่วงหน้าว่า คำถามเรื่อง "AI ควรมีความสัมพันธ์กับมนุษย์ได้ลึกแค่ไหน" กำลังกลายเป็นโจทย์นโยบายที่ทุกประเทศจะต้องตอบในไม่ช้า

---

เกี่ยวข้อง: Apple ฟ้อง OpenAI ขโมยความลับทางการค้า | ประชุม AI โลกครั้งแรก: UN เตือนไม่มีหลักประกัน AI ขั้นสูงจะเชื่อฟังมนุษย์